TELEFOON VOOR DE PASTOOR

door LUCAS VAN ELDEN

Hier volgt het laatste artikeltje in de reeks van vijf jubileumartikeltjes, ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de Historische Kring Elden. Vijf artikeltjes over de Rooms-katholieke kerkgeschiedenis van Elden hebben we de afgelopen anderhalf jaar aan het papier toevertrouwd, in onze ogen een boeiende reeks met verrassende uitstapjes naar de geschiedenis van de Protestante Kerk in Nederland te Elden en als afsluiting de wereld van de telefonie.

VAN INTERNET TOT TELEFOON
“Van internet tot telefoon” onder die titel schreven we vijf jaar geleden voor het parochieblad van de Heilige Lucasparochie een artikeltje over de pastoors van de parochies in Arnhem-Zuid en Elden, die als eerste een telefoonaansluiting kregen. Het feit, dat Pastoor Lurvink de eerste pastoor was die een internetaansluiting kreeg, was voor ons de aanleiding voor een speurtocht in telefoonboeken in het Museum voor Communicatie (voorheen het PTT-museum).

NUMMER 4
Snel hadden we de namen gevonden van de pastoors in Arnhem-Zuid en Elden, die als eerste een telefoonaansluiting hadden. Het moge duidelijk zijn, dat we voor de gegevens van de Eldense pastoor het verst terug moesten in de tijd. In de telefoongids van juli 1933 vonden we de eerste vermelding:

Pastorie R.K.  H. Wilens  pastoor  ........  4

Pastoor Wilens (1932-1937) was dus de eerste pastoor, die te bereiken was via de telefoon, de moderne tijd deed zijn intrede op de pastorie. Dat de pastoor nummer 4 als telefoonnummer kreeg, maakte gelijk duidelijk, dat er nog niet veel aansluitingen waren in Elden. De pastoor was trouwens niet de hele dag telefonisch bereikbaar. Zo stond er boven het lijstje abonnees de volgende tekst:

Elden
 zie ook onder Arnhem
diensturen werkdagen: 8 – 13, 14 -20
zon- en feestdagen: 8 - 9

In Elden stond een post-, telegraaf- en telefoonstation, die ressorteerde onder Arnhem. Een telefoontje van de pastoor ging via de centralist op het telefoonstation Elden, naar het Rijkstelefoonkantoor aan het Velperplein in Arnhem. Vanaf daar ging het verder de stad en het land in. Voor een telefoongesprek was de pastoor dus afhankelijk van de “openingstijden” van het telefoonstation. Overigens was het Rijkstelefoonkantoor in Arnhem in 1933 al de hele dag “open”.

HET BEGIN VAN DE TELEFOONDIENST
Omdat we de informatie (die we zochten voor het artikeltje) snel hadden gevonden, besloten we verder te speuren in de telefoonboeken en in de overige documentatie in de bibliotheek van het Museum voor Communicatie. We waren er toch! De eerste telefoonaansluitingen in Nederland vonden plaats in Amsterdam. Op 1 juni 1881 werd daar de eerste telefooncentrale in gebruikgenomen met 49 aansluitingen. Dit gebeurde allemaal onder de vlag van de Nederlandsche Bell Telephoon Maatschappij (NBTM). Precies 14 maanden later - op 1 augustus 1882 - werd door de NBTM, Hotel Belle-Vue aan de Utrechtsche Weg 2 aangesloten op de Arnhemse telefooncentrale in de Pauwstraat. De telefoon deed zijn intrede in Arnhem. In het begin van de telefoondienst waren alleen particuliere maatschappijen actief op de “telefoonmarkt”, de NBTM was de grootste. De ontwikkelingen gingen snel. In 1887 opende de NBTM de eerste interlokale verbindingen tussen Amsterdam - Haarlem en Amsterdam - Zaandam. Tien jaar later op 1 oktober 1897 werd het gehele interlokale net van de NBTM, door het Rijk overgenomen en ontstond de Rijkstelefoondienst. Uiteindelijk waren op 1 januari 1916 alle telefoonnetten in bezit van het Rijk.

DE EERSTE TELEFOONAANSLUITINGEN IN ELDEN
Op 7 september 1921 werd er in Elden - in het hulppostkantoor - een hulptelegraaf- en telefoonkantoor gevestigd, vanaf dat moment had Elden een eigen centrale. Tot die tijd waren telefoonabonnees in Elden direct aangesloten op de telefooncentrale in Arnhem. Wie er als eerste een telefoonaansluiting had in Elden konden we niet achterhalen. In de telefoongids van januari 1915 vonden we wel de volgende aansluitingen:

1489 ........ Betuwsche Stoomtramweg Mij. "de Praets", Elden
298 ........ Coers, Fa. G.T., Houthandel en Stoomhoutzagerij en schaverij,
Stadsblokkenweg over de Rijnbrug. Hoofdkantoor
1055 ........ Horst, Fa. Wed. A. ter, Houthandel, Elden
885 ........ Rivierbad, gedurende de zomermaanden
290 ........ Voorst tot Voorst, W. Baron v., huize "Westerveld", Elden

Dit waren alle aansluitingen “over de Rijnbrug”, vanuit de telefooncentrale gezien. De telefooncentrale in Arnhem was ondertussen verhuisd van Pauwstraat 8 naar een pand nabij de huidige Telefoonstraat. De NBTM was in Arnhem verdwenen. Het Gemeentebestuur had in 1896 een Gemeentelijk telefoondienst opgericht, en het net van de NBTM overgenomen. Zoals we al konden lezen, ging ook het Arnhemse net in 1916 over naar het Rijk. Tot 1922 deden de Arnhemse telefonistes hun werk in de telefooncentrale nabij de Telefoonstraat. Daarna verhuisden ze naar het nieuwe pand aan het Velperplein, op de plaats waar tegenwoordig het Rembrandt-Theater staat.
Een openbare Rijksspreekcel was er in de beginperiode nog niet te vinden in Elden. Voor een telefoongesprek moesten de Eldenaren de Schipbrug over. Bij de brugwacht van de Schipbrug bevond zich de dichtstbijzijnde openbare Rijksspreekcel.

Ansichtkaart uit ±1910, de Schipbrug bij Arnhem
Een ansichtkaart van de Arnhemse Schipbrug.
Aan de overzijde - links van de afrit - het gebouwtje van de brugwacht,  waar de openbare Rijksspreekcel was.
Ook duidelijk zichtbaar: de grote telefoonpalen.
(Bron: particuliere collectie L.R. Maassen, Elden)

Na de opening van de hulptelegraaf- en telefoonkantoor in Elden, kreeg Elden ook een eigen vermelding in de telefoongids. Druk had de centralist het nog niet, er was nog maar één abonnee in Elden. In de telefoongids van juli 1922 vonden we de volgende vermelding:

Merkx, Joh.G. Insp.d.Coöp.Centr.Raiffeisenb. ........  1

Alleen Meester Merkx had in 1922 een telefoonaansluiting. De vermeldingen van Wed. A. ter Horst en Baron W. van Voorst tot Voorst in 1915 kwamen niet meer voor. De abonnees met een telefoonaansluiting op De Praest bleven direct aangesloten op de centrale in Arnhem.

Ansichtkaart uit ±1935, Rijksweg te Elden met op de voorgrond de woning van de schoolmeester
Een ansichtkaart van de Rijksweg te Elden.
De enige telefoonaansluiting in 1922 bevond zich in het voorste huis, de schoolmeesterswoning van de Openbare lagere school waar op dat moment Meester Merkx woonde. En… precies voor het huis stond een telefoonpaal!
(Bron: particuliere collectie L.R. Maassen, Elden)

Het zal zeer goed mogelijk zijn, dat Meester Merkx in het begin een briefje met “openingstijden” bij de telefoon had liggen. Op werkdagen waren de diensturen van 09.30 tot 11.00 uur, van 12.00 tot 13.00 uur, van 14.00 tot 15.00 uur en van 18.00 tot 19.00 uur. Op zon- en feestdagen kon Meester Merkx alleen bellen - of gebeld worden - tussen 08.00 en 09.00 uur. Een jaar later had de centralist het iets drukker, er was een tweede aansluiting bijgekomen. In de telefoongids van juli 1923 lazen we:

Telegraaf- en telefoondienst monteur Th.A. Saat  ........  2

Nummer 1 was nog steeds Meester Merkx.

NUMMER 4 WORDT NUMMER 234
Dertien jaar lang had Elden een eigen telefooncentrale, op 22 januari 1935 werd de telefooncentrale geautomatiseerd. Elden was volautomatisch te bereiken vanuit het district Arnhem, waartoe Elden behoorde. Arnhem was overigens een van de eerste districten in Nederland, die werd geautomatiseerd. Het kengetal van Arnhem werd 300. Elden kreeg als kengetal 305. In de telefoongids van juli 1934 lazen we de wijzigingen als gevolg van de automatisering:

ELDEN    K305
Volautomatisch te bereiken uit het district Arnhem
Dag en nacht geopend
Pastorie R.K.  H. Wilens  pastoor  ........  234

Ook de abonneenummers veranderden. Zo was de pastorie te bereiken via nummer 234 en Meester Merkx via nummer 201. Door verdere automatisering in Nederland veranderde in 1939 het kengetal van Elden, 305 werd 8305. In 1946 kreeg Elden wederom een ander kengetal; 8806. Mogelijk dat de verwoesting van het gebouw van de Telegraaf- en telefoondienst aan het Velperplein in april 1945 hier de oorzaak van was. Elden werd namelijk van 1946 tot 1951 ingedeeld bij het telefoondistrict Nijmegen. Na het korte uitstapje naar district Nijmegen, kreeg Elden weer het oude kengetal terug: 8305. Elden viel weer onder het district Arnhem.

EEN EERSTE SLACHTOFFER VAN TELEFOONTERREUR?
Door de automatisering van het telefoonnet, werd het gebruik van telefoons gemeengoed, ook de jeugd in Elden wist de telefoon te vinden. En… 234 was zo’n makkelijk nummer. Het pastoortje pesten deed z’n intrede. Vlug 234 bellen, laten opnemen en dan weer vlug neerleggen. De nieuwe pastoor van de Heilige Lucasparochie; pastoor Schimmel (1938-1958) werd hier het slachtoffer van. Of dit de reden was van de telefoonnummerwijziging? Zo lazen we in de telefoongids van januari 1938 nog de gegevens van zijn voorganger:

ELDEN    K305
Pastorie R.K., J.A. Korbeld, pastoor  ........
  234

In de gids van juli 1938 kwamen we de volgende vermelding tegen:

ELDEN    K305
Schimmel, F.J. Pastoor Rijksw. 50  ........
  280

KENGETALLEN EN ABONNEENUMMERS
We hadden al wat kengetallen van Elden vermeld. Er volgden meer wijziging, ook de abonneenummers veranderde wel eens. Het werd een hele lijst:   

 

Datum

Kengetal

Abonneenummer
(als voorbeeld de “Pastorie R.K.”)

Reden wijziging

07-09-1921

geen

geen

eigen hulptelefoonkantoor onder kantoor Arnhem

01-07-1933

geen

4

eerste aansluiting pastorie

22-01-1935

305

234

automatisering telefooncentrale Arnhem

01-07-1938

305

280

interne wijziging door Pastoor Schimmel

1939

8305

280

automatisering rijkstelefoonnet

1946

8806

280

(?) door oorlogsschade tijdelijk district Nijmegen

1951

8305

280

herstel oorspronkelijke situatie district Arnhem

21-12-1953

08305

280

automatisering telefooncentrale Arnhem

1970

08305

446

interne wijziging, Pastoor Mali nam nummer 280 mee naar zijn woning aan de Tarwestraat

22-05-1973

085

213446

indienststelling nieuwe wijkcentrale Malburgen, Elden werd daarin opgenomen

01-04-1979

085

814492

door de uitbreidingen in Arnhem-Zuid overgang naar andere wijkcentrale

10-10-1995

026

3814492

landelijke wijziging naar 10-cijferige telefoonnummers

 

ELDEN IN DE TELEFOONGIDS
Voor 1922 had Elden geen eigen vermelding in de telefoongids, zoals we konden lezen. De Eldense telefoonabonnees kon men vinden onder Arnhem. In 1922 kreeg Elden een eigen vermelding met één abonnee: Meester Merkx. Tot en met de telefoongids van 1977-1978 kon men de Eldense abonnees vinden onder Elden, zo’n vierhonderd in getal. In de districtgids van Arnhem van 1978-1979  lazen we:

Elden
zie Arnhem

Zo’n 10 jaar geleden verdween Elden helemaal uit de telefoongids, ook de verwijzing naar Arnhem werd uit de telefoongids gehaald. De situatie in de telefoongids was weer zoals als het ooit begon, Eldense telefoonabonnees moest men weer gaan zoeken onder Arnhem.

BRONNEN
Archief:
Emmausparochie, Arnhem-Zuid
Museum voor Communicatie, Den Haag
Internet:
www.wikipedia.nl
www.lucasvanelden.nl
Literatuur:
Arnhem in oude ansichten deel 1, R.S. Dalman, Zaltbommel, 1971
Arnhem in oude ansichten deel 2, R.S. Dalman, Zaltbommel, 1978
De geschiedenis van de Arnhemse posterijen, M. Kleijnen en P. Malcontent, Arnhem, 1988
Elden, Betuws dorp in Arnhem-Zuid, C.J.B.P. Frank en J.H.J. van Hest, Arnhem, 2002
Elden in oude ansichten, diverse auteurs, Zaltbommel, 1993
Handel, nijverheid en industrie, bedrijfsgebouwen in Arnhem, J. Vredenberg, Arnhem, 2002
Honderd jaar telefoon, diverse auteurs, ’s-Gravenhage, 1981
Johannes van Biesen, architect van de Gemeente Arnhem, J. Vredenberg, Arnhem, 1999
Nieuw Arnhemsch Adresboek, Arnhem, 1888
Nog’s sjouwen door Oud-Arnhem, A.S. Stempher, Arnhem, 1969
Scholen, honderdvijftig jaar scholenbouw in Arnhem, P. Dijkerman, Arnhem, 1997
Sjouwen door Oud-Arnhem, A.S. Stempher, Arnhem, 1968
Snuffelarijen rondom Lucas, René Maassen, Elden, 1997


© 2008-2014 Lucas van Elden, Arnhem.